درباره شهرستان
شهرستان گنبدکاووس مينياتوري كوچك از ايران اسلامي است
شهرستان گنبدکاووس شهر بلندترین برج آجری جهان ، مهد تمدن جرجان قدیم یکی از 4 شهر بزرگ ایران در زمان ساسانیان و اوایل شکوه تمدن اسلامی، شهر تالابها وآب بندانها ، شهر ترکمن صحرا ، مهد سوارکاری و پایتخت والیبال ایران ، شهری با نمادهای فرهنگی گوناگون و متشکل از قومیت های متنوع وبا لباسهای رنگارنگ است دریک کلام می توان گفت : گنبد کاووس مينياتوري كوچك از ايران اسلامي است.
این شهرستان با مساحت 5071 کیلومتر مربع در بخش شرقی استان گلستان با فاصله 98 كيلومتري از گرگان واقع شده و از شمال 145 كيلومتر مرز مشترك با كشور تركمنستان دارد واز جنوب با آزادشهر و راميان ، از شرق با كلاله و مينودشت و از غرب با آققلا و عليآباد همسايه است. جمعیت 294637 نفری شهرستان گنبدکاووس را قوميتهاي مختلف تركمن ، ترك ،کرد و فارس ، سيستاني ، بلوچ ، خراساني ، شاهرودي و گیلانی ومازندرانی و ساير قوميتها را شامل مي شود كه متصف به دو مذهب تسنن وتشيع هستند.
نام اين شهر از قابوسبن وشمگير گرفته شده است كه مركز حكومت خويش را جرجان قديم واقع در 3 كيلومتري اين شهر قرار داده بود که بر اثر هجوم مغول و تیموریان از بین رفت و در آن شهر جدیدی بنا شد که در سال 1361 ه.ش گنبد کاووس نام گرفت. نقشة اصلی این شهر را کارشناسان آلمانی در زمان پهلوی اول بر اساس اصول شهرسازی طراحی کردند و از همین رو خیابان هایش متقاطع بوده و فاقد معابر تنگ و قدیمی است .
مهمترین مراكز تفریحی، گردشگری و باستانی این شهرستان شامل تالابهای بین المللی آلماگل، آلاگل و آجی گل ، سد گلستان 1و2. بازارچه مرزی گمرک اینچه برون، بقعه دانشمند ، قلعه های بی بی شیروان ، رخمه آق بند ،عطا آخوند، سلطانعلی ، سارلی آخوند ، یاریم تپه، گبری قلعه ، شهر باستانی جرجان ، برج تاریخی قابوس ، و بخشی ازدیوار دفاعی سکندر است از این نظر شهرستان گنبدكاووس را می توان كرسی مطالعات باستان شناسی استان گلستان دانست .
دانشمندان بزرگی چون ابن سینا ، ابو ریحان بیرونی ، عنصرالمعالی کیکاوس نگارنده کتاب قابوسنامه عبدالقاهر جرجانی شرف الدین و ابوسليك جرجاني در این شهر اقامت داشتهاند گنبد کاووس با وجود بزرگاني چون مختومقلي فراغي شاعر پر آوازه ترکمن ، دولت محمد آزادي ، قابوسبن وشمگير ، و دیگر بزرگان پيشينه بسيار غني از نظر علمي، فرهنگي، تاريخي و اجتماعي داشته است این شهر در زمان معاصر نیز محل زندگی و موطن شهید افسر دبیر است که عکس این شهید بزرگوار جزو عکس برتر جنگ در جهان شناخته شده است.
از دیگر دیدنی های این شهرستان مجموعه سوار کاری و مسابقات اسبدوانی پاییزه و بهاره است ؛ مسابقاتی که جهانگردان را نیز به خود جذب میکند از عمده فعالیتهای قوم ترکمن پرورش اسب بویژه اسب اصیل ترکمن است که از شهرت جهانی برخوردار است وجود شتر در صحراهای این منطقه و چریدن این حیوان در مراتع زیبا و دشتهای وسیع نیز از جاذبه های طبیعی این شهرستان است . زندگی عشایری و صحرا نشینی در آلاچیق های ترکمن و لباسهای رنگارنگ قوم ترکمن همواره مورد توجه تازه واردان به این منطقه است. از صنایع دستی هم زیورآلات و قالی ، قالیچه و قارچین به ویژه فرش های سرخ رنگ و مرغوب ترکمن دارای شهرت جهانی است . خوراکیهای رایج این منطقه علاوه برغذاهای رایج اقوام ایرانی چکدرمه ، بویرگ، نان تاتار، بیشمه ، دوغ شتر و صدها خوراکی متنوع دیگر است . پایة اقتصادی این شهرستان کشاورزی بوده و دارای مزارع و چشم اندازهای وسیع با محصولات گندم ، جو ، پنبه ،کلزا ،آفتابگردان و زیتون و دیگر محصولات است.
شهرستان گنبد کاووس از مناطق جلگه ای تشکیل شده وحد فاصل بین گرگان رود و نوار مرزی ترکمنستان که در بخش داشلی برون قرار گرفته ، مناطق استپی وسیعی را بردارد . این مناطق ، مهمترین مراتع قشلاقی اند . آب و هوای این شهرستان در سمت مجاورت ارتفاعات معتدل بوده و در شمال گرگان رود به سوی مرز ترکمنستان به آب و هوای نیمه بیابانی معتدل و نیمه خشک تبدیل میشود . میزان بارندگی آن هم از جنوب به شمال و از شرق به غرب کاهش مییابد. رودخانه گرگانرود در اين شهرستان ازكوهستانهاي جنوبي استان سرچشمه می گیرد و رودخانه اترك نیز ازخراسان سرچشمه مي گيرد و در این شهرستان قسمتي از مرز با كشور تركمنستان را تشكيل می دهد.
شهر تاريخي جرجان يكي از شهرهاي بزرگ جهان اسلام بوده است كه با شهرهايي همچون ري، مرو و جندي شاپور برابري مي كند. جرجان از شهرهاي با قدمت 1500 ساله است كه در سال 98 هجري قمري يزيدبن سهلب عرب اين شهر را تصرف كرد و در حين جنگ خرابيهايي به آن وارد آمد كه بعداً تعمير و مرمت شد. اين شهر معماري و شهرسازي بسيار پيشرفته اي داشته كه با كاوش هاي انجام گرفته، معلوم شد كه بيش از ۱۰۰۰ سال قبل داراي فاضلاب شهري، خيابانهايي با سنگفرش هاي منقش آجري و سيستم آبرساني به خانه ها بوده كه از طرح شهرسازي و وجود نقشه براي ساخت آن خبر مي دهد. اين شهر يكي از مراكز صنعت آبگينه و سفال در دوره هاي بعد از اسلام يعني سده هاي ۵ و ۶ هجري شمسي بوده است در اصل اين شهر در زمان سامانيان بر روي ويرانه هاي برجاي مانده از شهري ساساني بنا شد و به صورت چندضلعي نامنظم همانند شهرهاي منطقه در قبل از اسلام ساخته شده است.
مرقد مطهر امامزاده یحیی بن زید از مهمترین اماکن زیارتی زيارتگاه عاشقان اهل بيت عصمت و طهارت است حضرت يحيي بن زيد كه از طرف پدر و مادر با سه واسطه به امام علي (ع) ميرسد نوه امام زينالعابدين (ع) و يكي از راويان و محدثين بوده است كه در سنين جواني به شهادت رسيد و در نوشتههاي تاريخي او را اولين فردي ميدانند كه كتاب صحیفه سجاديه را به ايران آورده است.اين امامزاده داراي بناي بزرگ و محوطه ای وسیع و رواق آيينهكاري شده ميباشد و محوطه داخلي اين امامزاده داراي صحن وسيع و بناهاي متعدد براي استراحت و رفاه حال مسافران و زائران است.
قسمتی از ديوار دفاعي اسكندر از بخش مركزي شهرستان گنبد کاووس عبور می کند و مسافران می توانند براي ديدن اين اثر تاريخي، پس ازحضور درشهر گنبد كاووس به دهستان آق آباد از توابع بخش مركزي سفر كنند دیوار دشت گرگان بزرگترين ديوار دفاعي جهان پس از ديوار چين است و در باستان شناسي آن، آشنايي كامل معماران عهد باستان، با علوم هواشناسي بادهای محلي و آبنگاري مشاهده می شود.آغاز ساخت اين ديوار به دوره اشكاني بر ميگردد و در دوره ساسانيان نيزبازسازي شده است. کارشناسان معتقدند اين اثر معروف استان گلستان به نامهاي سد انوشيروان، سد فیروز و قزل الان مارسرخ در دوره هاي مختلف شهرت داشته است.
از نظر كارشناسان معماري ارتفاع در يك بنا هنگامی معنا مييابد كه بر فضاي اطراف سيطره داشته باشد و از منظرزیبایی شناسی، بلندي برج احساس شود. با اين تعريف، گنبد قابوس بلندترين برج آجري جهان محسوب ميشود. چون از يك سو به دشتهاي آسياي ميانه اشراف دارد و از سوي ديگر، نگاهش به درياي مازندران است كه 400 متر از سطح اقیانوس پايينتر است. میل گنبد قابوس از زیباترین و باشکوهترین بناهای اوایل دوره اسلامی است. اين بنا در قرن چهارم در شهر جرجان كه پايتخت پادشاهان آل زیار بوده، بنا شده است. بنايي كه از هزار سال پيش تا كنون بر فراز تپه ای خاكي استوار است در عين سادگي يكي از غرور انگيزترين بناهايي است که در سراسر جهان شناخته شده است.
پروفسور ارتورافام پوپ در مورد اين بنا چنین نوشته است: در زير سمت شرق كوههاي البرز و در برابر صحراهاي پهناورآسیا يكي از بزرگترين شاهكارهاي معماري ايران با تمام شكوه و عظمت خود قد بر افراشته است.
ساختمان میل متشکل از سه قسمت شالوده، ساقه و گنبد مخروطی است که روی هم رفته 55 متر ارتفاع دارد. گنبد مخروطی بنا به ارتفاع 18 متر و بر روی ساقه بنا شده است بر بالای سر در ورودی بنا دو رشته مقرنس زیبای ساده کار شده که جزو اولین نمونه مقرنسهای هنر اسلامی ایران به شمار میرود. همچنان که از متن کتیبه بر میآید این بنا در سال 397 هـ.ق. توسط شمس المعالی قابوس بن وشمگیر آل زیار جهت آرامگاه شخصی بنا شده است نامبرده در آن روزگار فرمانروای جرجان و مردی دانشمند ، هنرمند، سلحشور، دوستدار و مشوق علم و هنر بود . وی در سال 402 هـ.ق. یعنی 5 سال بعد از ساخت گنبد قابوس وفات یافت .
تالاب آلماگل ، آجي گل و آلاگل سه تالاب بین المللی به عنوان جاذبه های طبیعی شهرستان گنبدکاووس هستند که در نزديكي بازارچه گمرك اینچه برون قرار دارند و هر ساله پذیرای گردشگران و مسافران هستند. تالاب آلاگل در شرق جاده آق قلا به اينچه برون ودر نزدیکی مرز ترکمنستان و در مرکز شوره زار بزرگ ترکمن صحرا واقع شده و یک دریاچه آب شور است.مساحت آن در زمان پر آبي به 2500 هكتار مي رسد آب اين تالاب همانند تالابهاي آجي گل و آلماگل از رودخانه مرزي اترك و زهكش هاي طبيعي نهرهاي شور تامين مي گردد سطح آب آن نوسان داشته و به ميزان ورودي آب اترك بستگي دارد هر ساله در فصل مهاجرت هزاران پرنده از انواع قوها ، فلامينگو ، اردكها ، پرستوهاي دريايي ، چنگر ، غازها ، سليم ها ،كاكايي ها، با تلان ، آبچليكها به اين تالاب مي آيند .
تالاب آجي گل نیز در جنوب روستاي تنگلي واقع شده و مساحت آن بالغ بر 350 هكتار مي باشد در بالادست اين تالاب درياچه اي به نام درياچه نمك قرار دارد. تالاب آلماگل نیز در شمال روستاي تنگلي و با فاصله كمي از مرز ايران و تركمنستان قرار گرفته است تالاب آلماگل به علت نزديكي به رودخانه اترك شيرين است وعمق آن در بيشتر نقاط 5/1و 1 متراست حواشي آن را پوشش ني فرا گرفته وضلع جنوبي و مسير ورودي آب به تالاب را جنگلهاي گز پوشانيده است .
شهرستان گنبدکاووس شهر بلندترین برج آجری جهان ، مهد تمدن جرجان قدیم یکی از 4 شهر بزرگ ایران در زمان ساسانیان و اوایل شکوه تمدن اسلامی، شهر تالابها وآب بندانها ، شهر ترکمن صحرا ، مهد سوارکاری و پایتخت والیبال ایران ، شهری با نمادهای فرهنگی گوناگون و متشکل از قومیت های متنوع وبا لباسهای رنگارنگ است دریک کلام می توان گفت : گنبد کاووس مينياتوري كوچك از ايران اسلامي است.
این شهرستان با مساحت 5071 کیلومتر مربع در بخش شرقی استان گلستان با فاصله 98 كيلومتري از گرگان واقع شده و از شمال 145 كيلومتر مرز مشترك با كشور تركمنستان دارد واز جنوب با آزادشهر و راميان ، از شرق با كلاله و مينودشت و از غرب با آققلا و عليآباد همسايه است. جمعیت 294637 نفری شهرستان گنبدکاووس را قوميتهاي مختلف تركمن ، ترك ،کرد و فارس ، سيستاني ، بلوچ ، خراساني ، شاهرودي و گیلانی ومازندرانی و ساير قوميتها را شامل مي شود كه متصف به دو مذهب تسنن وتشيع هستند.
نام اين شهر از قابوسبن وشمگير گرفته شده است كه مركز حكومت خويش را جرجان قديم واقع در 3 كيلومتري اين شهر قرار داده بود که بر اثر هجوم مغول و تیموریان از بین رفت و در آن شهر جدیدی بنا شد که در سال 1361 ه.ش گنبد کاووس نام گرفت. نقشة اصلی این شهر را کارشناسان آلمانی در زمان پهلوی اول بر اساس اصول شهرسازی طراحی کردند و از همین رو خیابان هایش متقاطع بوده و فاقد معابر تنگ و قدیمی است .
مهمترین مراكز تفریحی، گردشگری و باستانی این شهرستان شامل تالابهای بین المللی آلماگل، آلاگل و آجی گل ، سد گلستان 1و2. بازارچه مرزی گمرک اینچه برون، بقعه دانشمند ، قلعه های بی بی شیروان ، رخمه آق بند ،عطا آخوند، سلطانعلی ، سارلی آخوند ، یاریم تپه، گبری قلعه ، شهر باستانی جرجان ، برج تاریخی قابوس ، و بخشی ازدیوار دفاعی سکندر است از این نظر شهرستان گنبدكاووس را می توان كرسی مطالعات باستان شناسی استان گلستان دانست .
دانشمندان بزرگی چون ابن سینا ، ابو ریحان بیرونی ، عنصرالمعالی کیکاوس نگارنده کتاب قابوسنامه عبدالقاهر جرجانی شرف الدین و ابوسليك جرجاني در این شهر اقامت داشتهاند گنبد کاووس با وجود بزرگاني چون مختومقلي فراغي شاعر پر آوازه ترکمن ، دولت محمد آزادي ، قابوسبن وشمگير ، و دیگر بزرگان پيشينه بسيار غني از نظر علمي، فرهنگي، تاريخي و اجتماعي داشته است این شهر در زمان معاصر نیز محل زندگی و موطن شهید افسر دبیر است که عکس این شهید بزرگوار جزو عکس برتر جنگ در جهان شناخته شده است.
از دیگر دیدنی های این شهرستان مجموعه سوار کاری و مسابقات اسبدوانی پاییزه و بهاره است ؛ مسابقاتی که جهانگردان را نیز به خود جذب میکند از عمده فعالیتهای قوم ترکمن پرورش اسب بویژه اسب اصیل ترکمن است که از شهرت جهانی برخوردار است وجود شتر در صحراهای این منطقه و چریدن این حیوان در مراتع زیبا و دشتهای وسیع نیز از جاذبه های طبیعی این شهرستان است . زندگی عشایری و صحرا نشینی در آلاچیق های ترکمن و لباسهای رنگارنگ قوم ترکمن همواره مورد توجه تازه واردان به این منطقه است. از صنایع دستی هم زیورآلات و قالی ، قالیچه و قارچین به ویژه فرش های سرخ رنگ و مرغوب ترکمن دارای شهرت جهانی است . خوراکیهای رایج این منطقه علاوه برغذاهای رایج اقوام ایرانی چکدرمه ، بویرگ، نان تاتار، بیشمه ، دوغ شتر و صدها خوراکی متنوع دیگر است . پایة اقتصادی این شهرستان کشاورزی بوده و دارای مزارع و چشم اندازهای وسیع با محصولات گندم ، جو ، پنبه ،کلزا ،آفتابگردان و زیتون و دیگر محصولات است.
شهرستان گنبد کاووس از مناطق جلگه ای تشکیل شده وحد فاصل بین گرگان رود و نوار مرزی ترکمنستان که در بخش داشلی برون قرار گرفته ، مناطق استپی وسیعی را بردارد . این مناطق ، مهمترین مراتع قشلاقی اند . آب و هوای این شهرستان در سمت مجاورت ارتفاعات معتدل بوده و در شمال گرگان رود به سوی مرز ترکمنستان به آب و هوای نیمه بیابانی معتدل و نیمه خشک تبدیل میشود . میزان بارندگی آن هم از جنوب به شمال و از شرق به غرب کاهش مییابد. رودخانه گرگانرود در اين شهرستان ازكوهستانهاي جنوبي استان سرچشمه می گیرد و رودخانه اترك نیز ازخراسان سرچشمه مي گيرد و در این شهرستان قسمتي از مرز با كشور تركمنستان را تشكيل می دهد.
شهر تاريخي جرجان يكي از شهرهاي بزرگ جهان اسلام بوده است كه با شهرهايي همچون ري، مرو و جندي شاپور برابري مي كند. جرجان از شهرهاي با قدمت 1500 ساله است كه در سال 98 هجري قمري يزيدبن سهلب عرب اين شهر را تصرف كرد و در حين جنگ خرابيهايي به آن وارد آمد كه بعداً تعمير و مرمت شد. اين شهر معماري و شهرسازي بسيار پيشرفته اي داشته كه با كاوش هاي انجام گرفته، معلوم شد كه بيش از ۱۰۰۰ سال قبل داراي فاضلاب شهري، خيابانهايي با سنگفرش هاي منقش آجري و سيستم آبرساني به خانه ها بوده كه از طرح شهرسازي و وجود نقشه براي ساخت آن خبر مي دهد. اين شهر يكي از مراكز صنعت آبگينه و سفال در دوره هاي بعد از اسلام يعني سده هاي ۵ و ۶ هجري شمسي بوده است در اصل اين شهر در زمان سامانيان بر روي ويرانه هاي برجاي مانده از شهري ساساني بنا شد و به صورت چندضلعي نامنظم همانند شهرهاي منطقه در قبل از اسلام ساخته شده است.
مرقد مطهر امامزاده یحیی بن زید از مهمترین اماکن زیارتی زيارتگاه عاشقان اهل بيت عصمت و طهارت است حضرت يحيي بن زيد كه از طرف پدر و مادر با سه واسطه به امام علي (ع) ميرسد نوه امام زينالعابدين (ع) و يكي از راويان و محدثين بوده است كه در سنين جواني به شهادت رسيد و در نوشتههاي تاريخي او را اولين فردي ميدانند كه كتاب صحیفه سجاديه را به ايران آورده است.اين امامزاده داراي بناي بزرگ و محوطه ای وسیع و رواق آيينهكاري شده ميباشد و محوطه داخلي اين امامزاده داراي صحن وسيع و بناهاي متعدد براي استراحت و رفاه حال مسافران و زائران است.
قسمتی از ديوار دفاعي اسكندر از بخش مركزي شهرستان گنبد کاووس عبور می کند و مسافران می توانند براي ديدن اين اثر تاريخي، پس ازحضور درشهر گنبد كاووس به دهستان آق آباد از توابع بخش مركزي سفر كنند دیوار دشت گرگان بزرگترين ديوار دفاعي جهان پس از ديوار چين است و در باستان شناسي آن، آشنايي كامل معماران عهد باستان، با علوم هواشناسي بادهای محلي و آبنگاري مشاهده می شود.آغاز ساخت اين ديوار به دوره اشكاني بر ميگردد و در دوره ساسانيان نيزبازسازي شده است. کارشناسان معتقدند اين اثر معروف استان گلستان به نامهاي سد انوشيروان، سد فیروز و قزل الان مارسرخ در دوره هاي مختلف شهرت داشته است.
از نظر كارشناسان معماري ارتفاع در يك بنا هنگامی معنا مييابد كه بر فضاي اطراف سيطره داشته باشد و از منظرزیبایی شناسی، بلندي برج احساس شود. با اين تعريف، گنبد قابوس بلندترين برج آجري جهان محسوب ميشود. چون از يك سو به دشتهاي آسياي ميانه اشراف دارد و از سوي ديگر، نگاهش به درياي مازندران است كه 400 متر از سطح اقیانوس پايينتر است. میل گنبد قابوس از زیباترین و باشکوهترین بناهای اوایل دوره اسلامی است. اين بنا در قرن چهارم در شهر جرجان كه پايتخت پادشاهان آل زیار بوده، بنا شده است. بنايي كه از هزار سال پيش تا كنون بر فراز تپه ای خاكي استوار است در عين سادگي يكي از غرور انگيزترين بناهايي است که در سراسر جهان شناخته شده است.
پروفسور ارتورافام پوپ در مورد اين بنا چنین نوشته است: در زير سمت شرق كوههاي البرز و در برابر صحراهاي پهناورآسیا يكي از بزرگترين شاهكارهاي معماري ايران با تمام شكوه و عظمت خود قد بر افراشته است.
ساختمان میل متشکل از سه قسمت شالوده، ساقه و گنبد مخروطی است که روی هم رفته 55 متر ارتفاع دارد. گنبد مخروطی بنا به ارتفاع 18 متر و بر روی ساقه بنا شده است بر بالای سر در ورودی بنا دو رشته مقرنس زیبای ساده کار شده که جزو اولین نمونه مقرنسهای هنر اسلامی ایران به شمار میرود. همچنان که از متن کتیبه بر میآید این بنا در سال 397 هـ.ق. توسط شمس المعالی قابوس بن وشمگیر آل زیار جهت آرامگاه شخصی بنا شده است نامبرده در آن روزگار فرمانروای جرجان و مردی دانشمند ، هنرمند، سلحشور، دوستدار و مشوق علم و هنر بود . وی در سال 402 هـ.ق. یعنی 5 سال بعد از ساخت گنبد قابوس وفات یافت .
تالاب آلماگل ، آجي گل و آلاگل سه تالاب بین المللی به عنوان جاذبه های طبیعی شهرستان گنبدکاووس هستند که در نزديكي بازارچه گمرك اینچه برون قرار دارند و هر ساله پذیرای گردشگران و مسافران هستند. تالاب آلاگل در شرق جاده آق قلا به اينچه برون ودر نزدیکی مرز ترکمنستان و در مرکز شوره زار بزرگ ترکمن صحرا واقع شده و یک دریاچه آب شور است.مساحت آن در زمان پر آبي به 2500 هكتار مي رسد آب اين تالاب همانند تالابهاي آجي گل و آلماگل از رودخانه مرزي اترك و زهكش هاي طبيعي نهرهاي شور تامين مي گردد سطح آب آن نوسان داشته و به ميزان ورودي آب اترك بستگي دارد هر ساله در فصل مهاجرت هزاران پرنده از انواع قوها ، فلامينگو ، اردكها ، پرستوهاي دريايي ، چنگر ، غازها ، سليم ها ،كاكايي ها، با تلان ، آبچليكها به اين تالاب مي آيند .
تالاب آجي گل نیز در جنوب روستاي تنگلي واقع شده و مساحت آن بالغ بر 350 هكتار مي باشد در بالادست اين تالاب درياچه اي به نام درياچه نمك قرار دارد. تالاب آلماگل نیز در شمال روستاي تنگلي و با فاصله كمي از مرز ايران و تركمنستان قرار گرفته است تالاب آلماگل به علت نزديكي به رودخانه اترك شيرين است وعمق آن در بيشتر نقاط 5/1و 1 متراست حواشي آن را پوشش ني فرا گرفته وضلع جنوبي و مسير ورودي آب به تالاب را جنگلهاي گز پوشانيده است .
آخرین بروزرسانی (پنجشنبه, 01 دی 1390 ساعت 12:16)